वीरगन्ज । नेपालको प्रमुख प्रवेशद्वार वीरगन्ज भन्सार कार्यालयबाट लगातार चारबर्षदेखि लक्ष्य भेट्टाउन सकेको छैन ।
आयातमुखी अर्थतन्त्र भएको देश नेपालको अर्थतन्त्रको मुख्य मेरुदण्डको रुपमा रहेको भन्सार राजस्व असुली नै कम भएपछि अर्थव्यावस्थामा पनि प्रभाव परेको छ ।
वीरगन्ज भन्सार कार्यालयको तथ्यांक विवरण अनुसार आर्थिक वर्ष २०७९/०८० मा नेपाल सरकारको राजस्व असुली लक्ष्यभन्दा निकै पछाडि रह्यो । लक्ष्यको तुलनामा करिब ४० प्रतिशत कम राजस्व समग्र देशभरबाट संकलन भएको थियो ।
सो आर्थिक बर्षमा आयातमा कडा प्रतिबन्धले पनि भन्सार राजस्वमा ठूलो असर परेको हो । राजस्वको प्रमुख स्रोत भन्सार महसुल हो । बाह्य क्षेत्र सन्तुलनमा राख्न र विदेशी मुद्रा सञ्चिति जोगाउन सरकारले २०७८/७९ को अन्त्यतिरबाटै विलासिताका वस्तु र सवारी साधनको आयातमा प्रतिबन्ध लगाएको थियो ।
फलस्वरूप, भन्सार नाकाबाट हुने राजस्व संकलनमा भारी गिरावट आयो । आयात नै नभएपछि भन्सार महसुल, मूल्य अभिवृद्धि कर र अन्तःशुल्कको असुली स्वतः घटेपछि राजस्व संकलनको लक्ष्य पनि हुन नसकेको हो ।
सरकारले बाह्य क्षेत्र जोगाउने नीतिको रूपमा यसलाई बचाउ गरे पनि, राजस्व लक्ष्य तय गर्दा यस्तो नीतिको प्रभावको सही आकलन गर्न नसक्नु प्रमुख कमजोरी बनेको अर्थशास्त्रका जानकारहरु बताउछन् ।
कोरोना महामारीपछि थलिएको अर्थतन्त्रलाई जोगाउन राष्ट्रबैंकले पुर्नकर्जा निर्देशिकामा पनि कडाई गरेपछि आयात निर्यात नहुँदा भन्सार राजस्व संकलन प्रभावित भयो ।
त्यहिबेला कर्जा संकट र उच्च ब्याजदर आर्थिक गतिविधि सुस्त भएका कारणले बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूमा लामो समयसम्म तरलता अभाव रह्यो । यसले ब्याजदर उच्च हुनगाई निजी क्षेत्रको लगानी निरुत्साहित ग(यो।
उत्पादन, निर्माण, र थोक तथा खुद्रा व्यापारजस्ता महत्वपूर्ण क्षेत्रहरूको वृद्धिदर ऋणात्मक हुदै गयो । भन्सार कार्यालयको तथ्यांक अनुसार सबैभन्दा कमजोर आर्थिक वर्ष २०७९/०८० मा राजस्व असुली लक्ष्यको जम्मा ६०.१९ प्रतिशत मात्र पुगेको देखिन्छ ।
यो चार आर्थिक वर्षमध्ये सबैभन्दा कम राजस्व संकलन हो । आर्थिक वर्ष २०८१/०८२ मा भने असुली प्रतिशतमा उल्लेख्य सुधार आएको छ । उक्त आर्थिक वर्ष लक्ष्यको ८०.९० प्रतिशत राजस्व संकलन भएको देखिएको छ ।
अन्य दुई पूर्ण आर्थिक वर्षको तुलनामा आर्थिक वर्ष २०८१/०८२ संतोषजनक देखिएको छ । सरकारले आ।व। २०७९/०८० को तुलनामा २०८०/०८१ मा लक्ष्य घटाएको थियो ।
तर फेरि २०८१र०८२ मा लक्ष्य बढाएपनि दुई आर्थिक बर्षको राजस्व संकलन भन्दा सुधारोन्मुख देखियो । त्यस्तै आगामी आ.व. २०८२/०८३ को लक्ष्य पनि अघिल्लो वर्षभन्दा थोरै कम छ । चालू आर्थिकको पहिलो त्रैमासमा मासिक लक्ष्यको नजिक पुगेको छ ।
चालू आर्थिक बर्ष ०८२/८३ को साउन महिनामा वीरगन्ज भन्सार कार्यालयले ८८ प्रतिशत भन्सार राजस्व संकलन गरेको छ । भदौ महिनामा ९४ प्रतिशत र असोज महिनामा ८४ प्रतिशत राजस्व संकलन गरेको छ ।
भदौ महिना भन्दा असोज महिना आयात निर्यातको दृष्टिकोणले बढी राजस्व संकलन हुनुपर्ने भएपनि भदौमा भन्दा असोजमा राजस्व संकलन झन घटेको छ ।
भदौ महिनामा वीरगन्ज भन्सार कार्यालयको राजस्व घट्नमा अबिरल बर्षा र बाढी पहिरो तथा जेन–जी आन्दोलन मुख्य कारण भएको प्रमुख भन्सार प्रशासक विष्णु प्रसाद ज्ञवाली बताउछन् ।
उनले भने, ‘वीरगन्ज भन्सारको मुख्य राजस्व भनेको पेट्रोलियम पदार्थ रहेछ । भदौमा आएको अबिरल बर्षा र बाढी पहिरोले एकहप्तासम्म गाडी नचलेर इन्धन आयात भएन । यसले राजस्व संकलनमा नकारात्मक प्रभाव पा(यो ।’
प्रमुख भन्सार प्रशासक ज्ञवालीका अनुसार पेट्रालियम पदार्थ मात्रै आयात नहुँदा झण्डै १ अर्ब २५ करोड बराबरको राजस्व वीरगन्ज भन्सार कार्यालय गुमाएको छ ।
बढी पहिरो र डुबानपछि जेन–जीको आन्दोलनले गर्दा पनि भन्सार राजस्व संकलनमा नकारात्मक प्रभाव पारेको प्रमुख प्रशासक ज्ञवालीले बताए । उनले कारोबारकर्मीसँग भने, ’बाढी पहिरोले गर्दा उद्योगी व्यावसायीहरुले पनि सामान आयात गरेनन् ।
त्यस लगत्तै फेरी जेन–जी आन्दोलन भयो । यसले सरकारी कर्मचारीहरुको मनोवल पनि कमजोर बनायो । उद्योगी व्यावसायीहरुले सामान आयात नगर्दा राजस्व संकलन कम भयो । यसले हामीलाई पनि चिन्तित बनाएको छ ।’
व्यापार व्यावसायको हिसाबले असोज र कार्तिक महिना चाडपर्वको महिना भएको र उपभोग्य वस्तुहरुको खपत पनि बढी हुने भएकोले यो महिनामा आयातको परिमाण स्वभाविक रुपमा बढी हुनुपर्ने र राजस्व संकलन पनि बढी हुनुपर्नेमा त्यस्तो देखिएको छैन ।
देशको जटिल परिस्थिति र अर्थतन्त्रमा देखिएको सुस्तता, आयातमा आएको कमी र अपेक्षित आर्थिक वृद्धि हासिल हुन नसक्दा राजस्व संकलनमा लगातार चुनौतीहरू देखिएका छन् ।
विज्ञहरूका अनुसार, यसले सरकारको दैनिक खर्च र पूँजीगत खर्चमा समेत असर पार्न सक्छ । यद्यपि आन्दोलपनपछि अर्थमन्त्री रामेश्वर खनाल अर्थतन्त्र बुझेका व्यक्ति भएकोले देशको अर्थतन्त्र सन्तुलनमा ल्याउनेमा निजीक्षेत्र पनि आशावादी छन् ।
